Metro 2033 en Satan's Oog: De reus en de dwerg? Een vergelijking.

Einstein (we blijven de beste man citeren) zei ooit dat hij niet wist hoe de derde wereldoorlog zou worden uitgevochten, maar dat wel wist met welke wapens de vierde zou worden gevoerd: stokken en stenen. Deze opvatting ligt ten grondslag aan de uitwerking van vele pastapocalyptische romans. Er is een gruwelijke ramp, oorlog of plaag die het leven op aarde grotendeels heeft weggevaagd. Een handvol overlevenden probeert in een wereld vol bedreigingen te overleven. Complexe technologieën en samenlevingen bestaan niet meer en het grootste deel van onze kennis is ontoegankelijk, onbruikbaar of zelfs obegrijpelijk geworden, en mensen leven in stammenverband of feodale samenlevingen terwijl ze doen wat mensen altijd al deden: overleven. Onlangs las ik twee na de rampromans: Satan’s Oog van de in 2009 Belgische auteur John Vermeulen, en Metro 2033, een uit het Russisch vertaald verhaal van Dmitri Gloechovski. Beide boeken verschenen oorspronkelijk in 2005, maar daar houden de overeenkomsten dan ook wel op. Heeft het zin om twee romans uit zulke uiteenlopende culturen te vergelijken? En is het eerlijk tegenover de auteurs om hun werk neer te zetten als representatief voor hun respectieve cultuur? Het antwoord daarop kan niet anders luiden dan nee, niet helemaal. Toch ga ik in deze wereld van verregaande internationalisering een poging wagen. Metro 2033 is een wat grimmig verhaal dat zich diep onder de grond afspeelt, in de gangen van het Moskouse metrostelsel. Twintig jaar eerder (in 2013, dus sla blikgoed in en bekleed de kelder onder je huis met lood, het kan nog net) vernietigde een nucleaire oorlog de beschaving. Een handvol mensen wist tijdig te vluchten in de grootste schuilkelder ter wereld. Bovengronds leven wordt onmogelijk gemaakt door straling en gruwelijke mutanten. Het boek lijkt in Rusland een soort cultstatus te hebben, met volgens de achterflap van de Nederlandse vertaling een half miljoen verkochte papieren exemplaren in Rusland, 2 miljoen E-versielezers en vertalingen in diverse talen. Van het spel is ook een populaire gelijknamige videogame uitgebracht. Na lezing kan ik niet anders dan concluderen dat Metro 2033 een aardige, maar op vele punten niet bevredigende roman is. Hoofdpersonage Artyom woont op Volksvlijt, een keurig station aan de periferie van het metrostelsel. Vreemde mensachtige wezens, ‘Zwarten’ genaamd, vormen echter een bedreiging. Een mysterieuze man, Hunter genaamd, gaat bovengronds polshoogte nemen. Hij geeft Artyom een capsule met boodschap. Als Hunter niet terugkeert, moet Artyom de capsule naar de Polis brengen. Wat volgt is een reis langs vele metrostations. Die vertegenwoordigen binnen het verhaal ideologieën. Zo reist Artyom langs een station dat een soort welvarende handelsnatie vormt, langs Het Vierde Rijk waar hij ternauwernood ontsnapt aan door en door slechte fascisten, hij ontmoet bolsjewieken, wedergeboren christenen, passeert een station waar anarchie heerst. Uiteindelijk komt hij in de Polis, waar een soort kastensamenleving bestaat. Al deze samenlevingen en culturen worden simplistisch neergezet, lijken een achterhaalde indeling van de wereld te vertegenwoordigen en ergst van al, feitelijk spelen al de beschreven ideologieën nauwelijks een rol in het verhaal. Artyom ontmoet wel overal gidsen die hem rond het kampvuur tamelijk nietszeggende filosofische inzichten cadeau doen, maar eigenlijk hebben die nauwelijks invloed op de ontwikkeling van zowel personage als plot. Daarnaast valt op dat Gloechovski geen enkele rol voor vrouwen weglegt. Het is dat ze af en toe als decorstuk langskomen, anders zou je tijdens het lezen van dit boek gaan geloven dat ze helaas tot de uitgestorven soorten behoren in 2033. Wat ik ook een probleem vond, was dat de verhaallijnen niet allemaal even goed zijn uitgewerkt en dat het einde dan ook erg onlogisch was en uit de lucht kwam vallen. Tegelijk met Metro 2033 las ik Satan’s Oog van John Vermeulen. Dit verhaal speelt zich wat langer na de ramp af. En die ramp is geen oorlog, maar een ster die zich in het zonnestelsel gedrongen heeft en nu ’s-Nachts de aarde in een rood licht zet. Door haar massa bestaan er niet langer getijden, is er meer straling op aarde waardoor levensvormen muteren en is het nooit meer echt donker op aarde. Anders dan Gloechovski krijg je bij Vermeulen het idee dat hij zijn vertelling op uitgebreide research heeft gefundeerd. Daardoor doet de wereld realistischer aan, en vormt zij een stevigere ondergrond voor het verhaal. Door de grotere tijdsspanne die gehanteerd wordt na de ramp, is het ook een stuk aannemelijker dat het leven op aarde inderdaad veranderd is. Zowel in Satan’s Oog als in Metro 2033 komen personages voor van ‘voor de ramp’. Zij vormen een brug tussen onze maatschappij, en de in het verhaal beschreven omstandigheden. Ook hier weer slaat de weegschaal wat mij betreft zwaar door in het voordeel van Vermeulen: hij maakt gebruik van twee personages, Bryon en Lara, die voor de ramp zijn ingevroren in een kelder, met als doel nadat de aarde weer tot rust gekomen is, hun wetenschappelijke kennis ten behoeve van de wederopbouw in te kunnen zetten. Als ze weer bovengronds komen blijkt echter dat de mensheid is teruggevallen in een primitieve staat waarin hun kennis weinig uitricht. In tegenstelling tot Gloechovski, die nauwelijks gebruik maakt van deze personages om een verbinding te leggen tussen het hier en nu, en de toekomst, brengt Vermeulen hen wel degelijk met bagage uit het verleden in het verhaal. Dat beïnvloed hun beslissingen en het is ook duidelijk dat het hen met een andere blik naar de omstandigheden laat kijken dan de mensen die onder de huidige omstandigheden zijn opgegroeid en die dus niet beter weten. Alhoewel er in Vermeulen af en toe ruimte is voor introspectie van de personages en er wat maatschappijkritiek doorklinkt, blijft dit subtiel en het lijkt ook niet het hoofddoel van dit verhaal. Belangrijkste zijn de persoonlijke drijfveren van de personages en hun worsteling van dag tot dag om te overleven in een grotendeels vijandige, tot een primitieve staat vervallen wereld. Wat Vermeulen wel aflevert, is een geslaagd avontuur in een toekomst waarin de aarde compleet veranderd is door een natuurverschijnsel, waarin personages acteren die interessant zijn en die het verloop van de gebeurtenissen naar hun hand zetten vanuit persoonlijke drijfveren. Van maatschappijkritiek lijkt in Metro 2033 evenmin sprake. Artyom worstelt met de vraag of hij uitverkoren is door het lot om, tja, wat, iets groots te verrichten? De mensheid te redden? Het verhaal wemelt van de filososische gesprekken, spirituele en mysterieuze ontmoetingen en veel introspectie van Artyom over of het lot hem heeft Uitverkoren, maar dat wordt nergens echt goed uitgebouwd, Gloechovski verlaat verhaallijnen even makkelijk als dat hij ze opzet. En Artyom volgt deze verhaallijnen wat doelloos. Wat dat betreft zou je hem een schop willen geven, dat ie eens logisch nadenkt! Wat maakt nu, dat Satan’s oog een tamelijk obscuur bestaan leidt, terwijl Metro 2033 zo succesvol is? Spreekt het verhaal een generatie van gamers aan die zich ongeveer op het niveau van Artyom bezighouden met belangrijke levensvragen (hoewel het mij niet erg gezond lijkt als allerlei jongemannen die nog last hebben met scheren vanwege de jeugdpuistjes, zich beginnen af te vragen of ze soms zijn uitverkoren door het lot.) Satan’s oog speelt zich af in voormalig Canada, maar heeft op het oog geen betekenisvolle binding met de cultuur van daar. Metro 2033 daarentegen lijkt juist een gevoelige snaar bij een groot aantal Russen te raken. Wellicht door de plaats waar het zich afspeelt. Maar dat kan nooit genoeg zijn; er moet iets in het verhaal zijn dat appelleert aan de huidige tijdsgeest. Behalve dan dat de Russen dit voorjaar nog gedreigd hebben met een nucleaire aanval als het raketschild boven Europa niet gestopt wordt, zou ik niets anders kunnen bedenken, al was het maar omdat er maar weinig informatie over het huidige Rusland doorsijpelt naar hier. Maar misschien is een dergelijke dreiging genoeg. Leven de Russen nog steeds in de koude oorlog? Verklaart dat wellicht het succes van Metro 2033? Of is de videogame reden genoeg? http://www.ad.nl/ad/nl/1013/Buitenland/article/detail/3250262/2012/05/03/Rusland-dreigt-met-preventief-geweld-om-raketschild.dhtml

Reacties