De magie van het schrijven: personages en karakterontwikkeling, een introductie

Onder de titel ‘de magie van het schrijven’ zal ik de komende tijd verschillende aspecten van het schrijven van verhalen belichten. Geen recept voor ‘het goede verhaal’, geen ‘tien tips voor het schrijven van een verdomd goede roman’. Die heb ik niet. Wat ik wel heb, is de ervaring die ik heb opgedaan tijdens het schrijven van o.a. Vrouwe van Arak. Schrijven is een ingewikkeld proces, waarbij weinig in steen gehouwen is. Er zijn wel een heleboel door de praktijk overgeleverde ‘best practices’ aan te geven, maar voel je vrij de conventies met voeten te treden als je meent dat jouw verhaal dat nodig heeft. Laat je ook vooral niet wijsmaken dat je 'de basis moet beheersen' voor je je eigen pad gaat volgen, want eerlijk: de ideeen over 'de basis' en wat 'kan' variëren met de tijd.

Een van de wonderbaarlijkste eigenschappen de mens is het vermogen om te fantaseren. Praktische vaardigheden als liegen zijn terug te voeren op die eigenschap.
Mensen kunnen dingen verzinnen. Ze kunnen verhalen verzinnen. Als ik ‘mens’ zou moeten definiëren, zou ik kiezen voor de omschrijving ‘verhalend wezen’. Heel wat eigenschappen zijn ooit aangevoerd om ons van de rest van het dierenrijk te onderscheiden, taal, intelligentie, het vermogen met mes en vork te eten. Maar dieren hebben hun eigen primitieve communicatie en apen gebruiken soms stokjes om mieren te nuttigen.
Wat dieren níet bezitten, is het vermogen om verhalenderwijs duiding te geven aan het leven.

Als we schrijven, schrijven we (enkele tamelijk experimentele uitzonderingen daargelaten) over levende wezens. Weinig mensen zullen enige interesse in een verhaal over een stoel tonen, tenzij we deze menselijke emoties toedichten.
Mensen zijn geïnteresseerd in mensen, en in verhalen over mensen. Bewustzijn en taal stellen ons in staat om zelfs bezig te zijn met gebeurtenissen die zich niet in het hier en nu afspelen. In het verlengde van vertellen over mensen die er op dat moment niet zijn, ligt vertellen over mensen die nooit bestaan hebben.
Daar staan we meestal niet bij stil, maar het is in feite een vaststelling van de meest opwindendste soort: mensen zijn in staat om personages te verzinnen.
Sterker, we zijn in staat om ons het lot van een fictief personage aan te trekken, hem te mogen en zelfs een hekel aan hem te hebben.
Laat het even tot je doordringen: mensen willen de lotgevallen volgen van iemand die niet bestaat. Ze willen er zelfs geld voor neertellen.

Het ontwikkelen van personages is een van de boeiendste onderdelen van het schrijven (en natuurlijk een van de meest essentiële.)
Of je nou puur ter vermaak schrijft of diepere bedoelingen met je verhaal hebt, een van de wezenlijkste kenmerken van een verhaal dat mensen boeit, is dat er iets met de personages gebeurt. Je personage moet wel een reden hebben om in beweging te komen.
Die reden kan van buitenaf komen: de man van de heldin wordt ontvoerd en zij ziet hem alleen maar levend terug als ze een kilo plutonium van het Russische leger steelt.
Of de reden is intrinsiek: de held van het verhaal besluit dat hij de beste pianospeler ter wereld wil worden.

De reden om in beweging te komen, kan overduidelijk aan het begin van het verhaal gepresenteerd worden, als een donderslag bij heldere hemel. Hij kan ook diffuser zijn en pas gaandeweg het verhaal naar voren komen. In het laatste geval moet je als schrijver goed op je tellen passen: als de lezer daar te lang over in het ongewisse verkeert dan moet hij wel andere, zeer goede redenen hebben om het boek niet aan de kant te leggen.

Mensen zijn niet alleen op de wereld, en personages zijn dat ook zelden. Aangezien alle personages hun eigen drijfveren hebben, kan het dus zomaar zijn dat hun belangen botsen. Op dat moment onstaat een conflict tussen je personages. Ook conflicten kunnen weer overduidelijk zijn, maar ze kunnen ook onderhuids meespelen.
Je kunt je tegenstander met vuisten te lijf gaan, maar hem of haar ook via slinkse wegen proberen uit te schakelen.
Een personage kan overigens ook een gevecht met zichzelf leveren: de held heeft een enorme faalangst maar overwint deze uiteindelijk om zijn droom om voor duizend man piano te spelen waar te maken.
De manier waarop je personage probeert zijn doel te bereiken, is bepalend voor hoe de lezer zijn karakter ervaart en het is dan ook belangrijk dat dat enigszins consistent overkomt. Als de lezer het gevoel krijgt dat het gedrag van een personage nergens op gebaseerd is, dat zijn handelen niet gedragen wordt door wat de lezer al over hem te weten is gekomen en ook niet logisch voortvloeit uit het verhaal, dan voelt hij zich waarschijnlijk niet serieus genomen door de auteur.

Binnen de literatuur onderscheiden we flat characters (bordkarton) en round characters. De eerste zijn je bijfiguren, mensen die niet zon belangrijke rol in het verhaal spelen en dus ook niet zoveel aandacht nodig hebben. Je werkt ze slechts oppervlakkig uit.
Als je hoofdpersonages ervaren worden als flat, heb je een probleem. Dan heb je namelijk personages gecreëerd die niet in staat zijn het verhaal te dragen.
Round characters zijn degenen met wie de schrijver (en later de lezer) het meeste optrekt binnen het verhaal. Het zijn degene die de meeste aandacht krijgen en meestal (maar niet altijd) zijn ze ook degenen die de meeste invloed op de plot uitoefenen.

Met round characters is iets bijzonders aan de hand: ze evolueren doorheen het verhaal.
De gebeurtenissen in een verhaal kunnen veroorzaken dat zo'n personage bepaalde eigenschappen meer aan moet aanspreken en dus ontwikkelt, dat hij anders tegen zaken gaat aankijken, kortom, dat hij een ontwikkeling doormaakt.
Natuurlijk maakt het nogal wat uit of het verhaal zich binnen een dag afspeelt of een tijdsspanne van veertig jaar omvat, of de hoofdpersoon al een uitgekristalliseerde wereldwijze persoon was bij aanvang van het verhaal of een piepkuiken dat nog maar net ontdekt heeft eigenlijk een prins te zijn en over magische gaven te beschikken, maar als de gebeurtenissen helemaal niets met hem doen, dan kun je je afvragen of ze wel iets met de lezer zullen doen.


Een van de belangrijkste zaken om over na te denken, is welke personages je round maakt, en welke je alleen oppervlakkig neerzet. Lijkt misschien voor de hand liggend, maar daar gaat het nogal eens mis.
Niets is zo vermoeiend als een verhaal waarin zelfs de meest onbeduidende neef van de zoon van de schoenlapper die de schoenen van de koning poetst een uitgebreide introductie krijgt - vooral als blijkt dat zelfs de koning eigenlijk een marginale rol binnen het verhaal speelt.
De lezer verwacht, op grond van eerdere leeservaringen, dat een uitgebreide introductie betekent dat een personage een substantiële rol in het verhaal zal gaan spelen. Als dat niet zo blijkt te zijn raakt die lezer geërgerd, want hij heeft voor niets tijd geinvesteerd. Gebeurt dat vaker in hetzelfde verhaal, dan verlies je hem waarschijnlijk voortijdig. En dat betekent dat hij de volgende 9 delen van je trilogie ook niet meer zal willen lezen. Toch jammer.
Aan de andere kant belemmert het de lezer in zijn identificatie met de belangrijkste personages als deze zo oppervlakkig worden neergezet dat zelfs de belangrijkste informatie over hun drijfveren en motieven ontbreekt.

In ieder geval zou je als schrijver een goed inzicht moeten hebben in je personages: wie is belangrijk, en waarom, en wat zou de lezer over hen moeten weten?

Reacties

  1. Wijze woorden.

    De karakters van verhalen, boeken en ... zijn net echte mensen. Met alle eigenaardigheden die er bij horen. Daar moet je aan denken als je een karakter creëert. Als je je verplaatst in je hoofdkarakter, door de ogen er van kijkt, zie je vanzelf waar hij in het verhaal staat. Wie staan er dicht bij hem en wie verder af. Soms veranderen relaties tussen hoofdkarakter en bijkarakters gaande weg het verhaal. Dat is precies zo als in de "echte" wereld. Denk gewoon hoe het gaat in je eigen leven als je het niet goed meer weet. Daar vind je alle antwoorden. Zo doe ik het tenminste.

    En inderdaad, soms lijkt het net magie.

    BeantwoordenVerwijderen

Een reactie posten