Vrouwelijke personages in fantasy


Regelmatig keert (ook in Engelstalige fora) op fora de vraag terug naar sterke vrouwelijke karakters in fantasyromans.
Een algemeen gedeelde opvatting lijkt te zijn, dat het met de rollen van het vrouwelijk schoon niet altijd even goed gesteld is. Samengevat: vrouwen in fantasy zijn vaak eendimensionaal en hun rol in het plot is beperkt tot gered worden of het verhaal decoreren. En doen ze wel hun eigen dingetje, dan zijn het vaak ontzettende Mary Sues.

Nou is over personages in fantasy in het algemeen wel het een en ander te zeggen, namelijk dat ze vaak niet alleen gemodelleerd zijn naar de stereotypen waarnaar we mannen en vrouwen in onze westerse cultuur algemeen beoordelen, maar ook nog naar de traditionele rol van vrouwen en mannen in fantasy. Fantasy speelt zich in het algemeen af in geromanticeerde versies van de Middeleeuwen. Wij hebben een beeld van idyllische dorpjes waar mannen nog de broek aan hadden en vrouwen huisvrouw, non of welgestelde dame waren. Vrouwen passen in op dit beeld geënte verhalen vaak in de sjabloon van verraadster, verleidster of heilige, precies volgens de overlevering van het Christendom.
De werkelijkheid was uiteraard vele malen complexer en hoewel vrouwen zich in die dagen waarschijnlijk net zomin als nu zonder weerstand te bieden konden losmaken van de voor hen uitgestippelde rol in het leven (maar dat geldt voor mannen net zo goed) zijn er perioden geweest (vroegste middeleeuwen) dat vrouwen wel degelijk meer rechten hadden en een grotere rol speelden in het maatschappelijk leven. Duizend jaar is een lange tijd, het is dan ook logisch dat niet op elk moment binnen dat tijdsspanne op dezelfde manier over de rol van vrouwen werd gedacht. Om maar even aan te geven dat ook toen er in verschillende tijden verschillend over vrouwen gedacht werd, en dat politieke en maatschappelijke bewegingen altijd al een rol speelden in de manier waarop wij tegen man/vrouwverhoudingen aankijken.

Terug naar onze tijd. Alleen al het feit dat de rol van vrouwen in boeken enig onderwerp van discussie vormt, betekent dat die rol in de echte wereld een discussiepunt vormt. En dat is niet zo gek, omdat je over duizend jaar Christendom veel kan zeggen, maar niet dat het zo goed is geweest voor de status en het imago van vrouwen. Je kan niet verwachten dat zoiets in enkele decennia ongedaan gemaakt kan worden. In feite is in onze Westerse cultuur slechts de derde generatie vrijgemaakte vrouwen aan zet. Vrouwen die zich al een stuk vrijer voelen in het maatschappelijk veld dan hun moeders en grootmoeders, maar die zeker nog een hoop van dezelfde barrières tegenkomen. Al was het maar omdat ze gesocialiseerd zijn door ouders die nog binnen de kaders van een bepaald vrouwbeeld zijn opgevoed. Onze hele cultuur was en is doordesemd van vaak moeilijk te benoemen, onderhuidse opvattingen over vrouwen. De grote verschuiving in het denken over man/vrouwrollen betekent dat rollen opnieuw gedefinieerd moeten worden en dat is een onzeker, diepgaand en soms pijnlijk proces.
Het kan uiteraard niet anders dan dat dat zijn impact heeft op cultuuruitingen, en dat zie je terug in zowel de participatie van vrouwen in cultuur (ander onderwerp) als in de wijze waarop ze in die cultuur geportretteerd worden en welke rollen ze spelen.
De roep om sterke vrouwelijke personages in fantasy door vooral vrouwelijke lezers kan dan ook worden opgevat als een roep om bevestiging van een nieuw, maar nog niet als vanzelfsprekend gevoeld vrouwbeeld.

Het is niet eerlijk om te zeggen dat alleen vrouwen er vaak bekaaid afkomen in fantasy. Ook mannen hebben vaak de pech netjes binnen de lijntjes ingekleurd te worden - met een heel dun potloodje.
Personages in fantasyromans hebben al te vaak de neiging om druk bezig te zijn met avonturen, maar in feite de hen door de auteur opgelegde rol nogal kritiekloos te ondergaan. Dat maakt ze tot minder dan gemiddeld boeiende karakters. Misschien wordt dit veroorzaakt doordat het voor een auteur al ingewikkeld genoeg is om een wereld uit te lijnen, die met allerhande wezens en volkeren te stofferen en ook nog een daadkrachtig plot uit te dokteren. En omdat de nadruk binnen fantasy vaker ligt op de actie en minder op introspectie. Toch denk ik dat de belangrijkste oorzaak de overgeleverde rollen van personages binnen het genre zijn. Al zijn er gelukkig ook auteurs die zich daarvan los weten te maken.

Aan de andere kant zijn er schrijvers die hun karakters, of dat nou mannen of vrouwen zijn, een gigantische diepgang meegeven. Tad Willams Renie uit de Anderlandserie, en Susanna (die haar eigen verhaal Een lied voor Susanna in de Donkere Torenreeks van Stephen King heeft) behoren wat mij betreft tot de meest in het oog springende karakters in de genrefictie die ik de afgelopen jaren gelezen heb. Nou hebben we het hier over auteurs die het uitwerken van personages tot op grote hoogten verheven hebben - of ze nou mannelijk, vrouwelijk of wat dan ook zijn.
Toch denk ik dat er misschien nog een reden is dat juist Renie en Susanna eruit springen als sterke, complete, warmbloedige karakters: ze zijn zwarte vrouwelijke karakters. King en Williams zijn Amerikaanse schrijvers. In de VS bestaat een sterke traditie van vrouwelijke schrijvers zoals Alice Walker, Toni Morrison, Maya Angelou, die de underdogpositie van zwarte vrouwen beschrijven in een wereld die vijandig staat tegenover zwarten en vrouwen. Hun personages zijn vaak eenvoudige, 'gewone' zwarte vrouwen die uit een grote innerlijke kracht putten om zich door vernederingen en mishandelingen heen te slaan. Vrouwen die geen fantasyrealiteit nodig hebben om van het dagelijks leven een strijd om te overleven te maken, een strijd ook tegen onrecht en kwaad.
Kort door de bocht is het thema van deze literatuur vaak: ik werd vernederd, ik werd belaagd en ik overwon.
Of een schrijver als King bewust geput heeft uit deze rijkdom aan literatuur durf ik niet te zeggen. Ik ben er wel van overtuigd dat de tropen uit deze vorm van literatuur voor hem geen onbekend terrein zijn, en dat het niet toevallig is dat juist in het beschrijven van een zwarte vrouw, hij haast automatisch terugvalt op het sjabloon dat door de zwarte vrouwen literatuur is geschapen.
Ik denk dat het fantasy-auteurs bij het neerzetten van meer krachtige, ontwikkelde vrouwelijke karakters kan helpen om tegen literaire tradities aan te leunen die vrouwen nadrukkelijk een sterke stem geven.. Ook het lezen van biografieën van vrouwen die nadrukkelijk een rol voor zich opeisen in het openbare leven en observaties in eigen kring kunnen behulpzaam zijn.
Hoe dan ook vormt de manier waarop de auteur zijn vrouwelijke én mannelijke karakters vormgeeft, een weerslag van bewuste en onbewuste overtuigingen over de rol van mannen en vrouwen binnen ónze maatschappij.

Er zijn natuurlijk heel wat fantasyauteurs te vinden die sterke, levenskrachtige personages neerzetten die een aandeel in de plot opeisen, en die daarbij geen uitzondering maken voor hun vrouwelijke protagonisten. Jordan, Le Guin, Tanith Lee, Terry Pratchett (die extra punten krijgt voor Granny Weatherwax,) Edith Eri Louw, om er maar een paar te noemen.

Interessante discussies over en perspectieven op de rol van vrouwen in genrefictie in het Engelstalige deel van genreland:


http://robinhobbmeganlindholm.yuku.com/topic/4535


http://www.articlesbase.com/literature--articles/a-look-at-heroines-in-epic-fantasy-287567.html


http://floor-to-ceiling-books.blogspot.com/2010/02/female-characters-in-fantasy-literature.html


http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/search/detailmini.jsp?_nfpb=true&_&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED435399&ERICExtSearch_SearchType_0=no&accno=ED435399

Reacties

  1. Hevige discussies over vrouwen en genrefictie op het moment zeg. Niet alleen over karakters maar ook over het gebrek aan gepubliceerde boeken geschreven door vrouwen in het science fiction genre.

    Ik vond persoonlijk het boek The Owlkillers van Karen Maitland wel een mooie illustratie van de positie van de vrouw in de middeleeuwen (review). Een historische roman met een duidelijk bovennatuurlijk thema. Het is zelf vertaald in het Nederlands geloof ik.

    Een ander boek dat ik nog wel eens aanhaal in dit kader is Ash: A Secret History van Mary Gentle. Een van de beste alternatieve geschiedenissen die ik ooit gelezen heb maar wel behoorlijk zware kost.

    BeantwoordenVerwijderen
  2. Tja er is recentelijk wel wat stof opgewaaid. Kwestie van tijdsgeest?
    Op zich weet ik niet of heftige discussies a la die op bijv. The Guardian echt zinvol zijn, ik geloof niet zo in wij/zij-denken. Het is wel goed dat bepaalde verschijnselen die zich voordoen op het vlak van participatie door vrouwen bespreekbaar gemaakt worden en van diverse kanten bekeken worden, denk ik. Het is een stukje bewustwording. Binnenkort plaats ik een blog over genreschrijvende vrouwen.

    In dit verband ben ik ook zeer benieuwd naar werk van Octavia Butler, een in haar tijd zeer gewaardeerde vrouwelijke SF schrijfster waar ik tot voor kort nooit van gehoord had. Ben benieuwd of jij bekend bent met haar werk?
    Mary Gentle lijkt me een interessante schrijfster.

    Adinda

    BeantwoordenVerwijderen
  3. Ik heb ooit 1 kort verhaal van Butler gelezen, verder niet. Het is wel iemand die nog op te (overigens onwaarschijnlijk lange) lijst met te lezen schrijvers staat.

    Sommige mensen nemen de resultaten van de poll van The Guardian overigens erg serieus: http://sfmistressworks.wordpress.com/

    BeantwoordenVerwijderen
  4. Mooi dat je dit aankaart, Adinda. Het is een van de dingen die me altijd bezighoudt in mijn eigen schrijven.

    Ik ben zelf van mening dat het hier om meer gaat dan alleen een vrouwelijke hoofdpersoon of een 'sterk vrouwelijk personage' neerzetten, en dat het (gelukkig) het aloude 'mannen schrijven over mannen, vrouwen schrijven over vrouwen' ruim overstijgt. Het heeft ook heel veel te maken met de taal die je gebruikt om te beschrijven wat je personages doen, en hoe personages van verschillende geslachten met elkaar omgaan. Een interessant gezichtspunt hierop is te vinden in Samuel Delany's Nevèrÿon-cyclus, een serie fantasyverhalen. Er zijn daar dingen die hij doet met de taal zelf, die je als lezer bijna oncomfortabel bewust maken van je eigen vooronderstellingen over 'gender'-rollen.

    Ik heb me tijdens het schrijven van mijn eerste twee romans bij ieder personage dat ik introduceerde steeds heel bewust afgevraagd: moet dit een vrouw of een man zijn? Met name als het om een personage met enige autoriteit ging (burgemeester, voorzitter, beroemd scrypturist) koos ik expres voor een vrouw.

    Ik kan me ook heel duidelijke voorbeelden uit De scrypturist herinneren waarin ik bewust passages anders geformuleerd heb om niet tegemoet te komen aan de verwachtingen die de lezer zou kunnen hebben over traditionele rollen. Het effect kan heel subtiel zijn, en de lezer merkt het misschien niet eens op (wat natuurlijk ook de bedoeling is) maar ik geloof dat het essentieel is dat een schrijver zich op taalniveau heel bewust is van het beeld of de maatschappij die hij of zij op zo'n manier schetst.

    BeantwoordenVerwijderen
  5. Zoek in het dagelijks leven maar eens naar een vrouw die sterk is (maar geen manwijf), gevoelig (maar geen slachtoffer), speels (maar niet kinderlijk), sensueel (maar niet koket) en onafhankelijk (omdat ze dit zo voelt, niet om iets te bewijzen).

    Ze zijn er wel hoor. Uiteraard. Maar je moet goed zoeken.

    Dat we in fantasy, en in literatuur, en onder schrijvers zelf, veel clichématige vrouwen tegenkomen is daar denk ik een weerslag van.

    BeantwoordenVerwijderen
  6. @Paul: het is interessant dat je het over taalniveau hebt, omdat inderdaad in ons dagelijks taalgebruik nogal eens seksismen sluipen zonder dat we dat beseffen. Ik denk ook dat je meer subtiele aanpak beter werkt en meer in deze tijd past dan de scherpe observaties en aanklachten van eerdere generaties feministische schrijfsters - zonder overigens afbreuk te willen doen aan de legitimiteit van hun woorden.
    Iets om je als schrijver bewust van te zijn, maar dat lukt alleen als je je ook al in het dagelijks leven ontvankelijk opstelt voor de boodschap die van bepaalde woorden uitgaat.
    Ik denk ook dat dit inderdaad verder gaat dan alleen de rol van vrouwelijke personages, en dat het zeker een onderwerp is waarover zowel vrouwen als mannen iets te zeggen hebben.

    Overigens complimenten voor je vrouwen op posities van autoriteit. Ik ervaarde ze tijdens het lezen als vanzelfsprekend.

    @Eva Laiste: ik ben er niet helemaal zeker van dat ik de strekking van je bijdrage goed begrepen heb dus misschien slaat mijn reactie de plank wel mis.
    Ik denk dat de vraag van vrouwen naar 'sterke vrouwelijke personages' in fantasyverhalen een teken aan de wand is: kennelijk voelen vrouwen zich niet langer comfortabel bij de meer traditionele rollen van personages in dat soort literatuur. De clichés dus.

    Ik weet niet of het een vraag is naar perfecte personages die voldoen aan alle (tegenstrijdige) eisen waaraan vrouwen in deze tijd zouden moeten voldoen. Ik denk eerder dat vrouwen niet zozeer over volmaakte vrouwelijke heroïnes willen lezen, maar juist op zoek zijn naar meer levensechte rolmodellen die hun eigen weg in het leven gaan, soms boeten voor de consequenties maar dan niet opgeven en blijven worstelen op zoek naar oplossingen.

    Misschien willen vrouwen horen dat ze soms best hard, agressief, egoïstisch, ambitieus, lelijk, saai, onaantrekkelijk, geil, en doelgericht mogen zijn, zonder dat ze zich er wat van aan hoeven trekken of anderen dat veroordelen als manwijverig, hoerig, ongepast, onvrouwelijk of wat dan ook.

    En ik gebruik nu woorden waarbij ik mijzelf oncomfortabel voel. ;)

    Adinda

    BeantwoordenVerwijderen
  7. Ik denk dat het niet zozeer een kwestie is van sterke vrouwen, maar van gelaagdere personages, zoals Adinda in haar artikel al schrijft. Een vrouw die alleen maar vrolijk conventies aan haar laars zit te lappen vind ik net zo vervelend als de kwijnende heldin. Ik kreeg ooit een feministisch getint fantasyverhaal met zo’n stoere vrouw in handen en heb het na twee hoofdstukken ploeteren weggelegd, de heldin boeide me totaal niet. Ik weet niet eens meer hoe het boek heette.

    Personages (m/v) hebben sterke en zwakke kanten, spelen verschillende rollen ten opzichte van andere personages en als je dat laat gebeuren, overstijgen ze vroeg of laat vanzelf het cliché. Voor mij telt het neerzetten van een gelaagd personage met zijn/haar sterke en zwakke kanten, dromen, valkuilen en eigenaardigheden meer dan het bewust doorbreken van een rollenpatroon. Hoewel het in de Verborgen universiteit op de achtergrond wel meespeelt: mijn vrouwelijke professor daar is net zo ambitieus en goed in haar vak als haar mannelijke collega’s, maar de mannelijke studenten beoordelen haar vooral op het feit dat ze een ‘lekker ding’ is. Tekenend, vind ik: met alle decennia van emancipatie achter ons gebeurt dat in onze maatschappij nog steeds... (ben laatst uit mijn vel gesprongen toen een kennis over een politica zei: ‘wat is ze lelijk.’ Dat zegt niemand ooit over een politiCUS.).

    Vrouwen zoals Adinda ze hierboven beschrijft, dat zijn vrouwen waarover ik wil lezen. Niet de allesoverwinnende heldin, maar vrouwen die ambities hebben, tegen problemen aanlopen, worstelen en toch doorgaan (een voorbeeld van zo’n vrouw die binnen de grenzen van haar maatschappij erin slaagt te bereiken wat ze wil, zit in in Ken Follets The Pillars of the Earth.) Dat zijn interessante personages. De tijd waarin we nu leven zal daar vanzelf om vragen. Wat ik altijd interessant vind aan historische verhalen en films, is dat ze vaak net zoveel zeggen over de tijd waarin ze zijn gemaakt als de tijd die ze moeten weerspiegelen. Dat geldt denk ik ook voor genrefictie. En eendimensionale verhalen zullen er altijd blijven, net zoals de lezers die ze willen lezen.

    En ik bedacht nog: ik heb James Bond-films nooit leuk gevonden, ik kan ze om een of andere reden niet uitzitten. Laatst besefte ik ineens waarom. De man heeft geen karakter.

    BeantwoordenVerwijderen
  8. @adinda: Ha, ik vind het wel veelzeggend dat mijn opmerking blijkbaar niet helder is. Want dat is precies waar het over gaat. Veel vrouwen hebben niet helder wie zij in wezen zijn. Omdat ze zichzelf spiegelen aan een beeld, dat ten diepste niet van henzelf is.

    Dit gaat verder dan 'slechte' eigenschappen (welke zijn dat eigenlijk) toelaten. Het gaat om een verarming van waar het vrouwelijke voor staat.

    Ik kwam dat laatst ook tegen in een onzinnige discussie op PureFantasy, over wat vrouwen eigenlijk toevoegen aan fantasyverhalen. Want ze zijn immers niet zo sterk als mannen, spelen alleen maar de hoer, of doen mannen na.

    Het mysterieuze en ontembare, waar Marion Zimmer Bradley en Clarissa Pinkola Estes onder meer over schrijven, is ver weggezakt en vindt ook geen waardering in onze huidige maatschappij.

    Zonder al te filosofisch te worden, hoop ik dat wat ik bedoel nu wat helderder is. : )

    BeantwoordenVerwijderen
  9. Inderdaad pleit ik vooral voor goed uitgewerkte, gelaagde karakters die op eigen kracht het verhaal in beweging zetten - of ze nou vrouwelijk of mannelijk zijn. Een vrouw die alleen een vehikel vormt om een feministische agenda uit te dragen kan dat nauweijks zijn. Een vrouw die voldoet aan de traditionele rollen die voor vrouwen in (de meeste)fantasyverhalen zijn weggelegd, vaak ook niet.

    Je kunt een schrijver bezwaarlijk afrekenen op het plaatsen van vrouwelijke personages op posities die mannen traditioneel bekleden, tenzij het verhaal duidelijk binnen een setting is geplaatst waar dat ongeloofwaardig is. En dat is in fantasy vaak niet het geval, alle argumentatie over 'middeleeuwse' settingen ten spijt. De meeste epiek is hooguit oppervlakkig geïnspireerd op de middeleeuwen, uit nostalgische overwegingen. Het zijn verzonnen samenlevingen waarbinnen de schrijver dus zelf keuzes kan maken. (En zelfs in de middeleeuwen waren er tijden en plaatsen waar vrouwen wel degelijk invloed uitoefenden buiten huiselijke kring op eigen en andermans leven.)

    Daarnaast is het denk ik wel degelijk van belang om je bewust te zijn van de rollen die je mannen en vrouwen in verhalen toebedeelt. Ik denk dat schrijvers onbewust veel resoneren van wat ze zelf gelezen hebben, en dat zijn vaak boeken waarin de rolverdeling niet gelijk is, en waarin vrouwen passiever reageren/de plot minder sturen, en als minder van belang geportretteerd worden dan mannen.
    Zoals Paul aangeeft, kan daar subtiel in sturen, zeker wel bijdragen tot een andere beeldvorming van de verhoudingen tussen mannen en vrouwen.

    @Eva: helder, eens.

    Adinda

    BeantwoordenVerwijderen
  10. Vergeet niet Het Lied van IJs en Vuur. De boeken van George R.R. Martin zitten bomvol sterke vrouwelijke karakters, terwijl de boeken zich toch in een zeer geschiedkundig correcte middeleeuwse wereld afspelen. (En Martin is een man.)
    Als je het hebt over goede fantasy: Martin is een van de grootste der aarde. Vaak het Amerikaanse antwoord op Tolkien genoemd.

    Maar denk bijvoorbeeld ook aan de Studie-trilogie van Maria V. Snyder, of de boeken van Trudi Canavan, die vaak in interviews aangeeft vrouwen geen standaard rol te willen geven.
    Of de recent verschenen True Blood serie van Charlaine Harris met Sookie Stackhouse, ook niet echt typisch te noemen.

    Er zijn zijn wel degelijk veel goede vrouwen rollen te vinden in de fantasy-boeken van nu. Het is alleen even zoeken, omdat fantasy over het algemeen is gericht aan mannen. (Denk omslag, titels, achterplattekst.)

    BeantwoordenVerwijderen
  11. Kijk eens naar "Schaduwkoningin" van Garvin Pouw

    BeantwoordenVerwijderen
    Reacties
    1. Hoi Anoniem, dat is toch een wat summiere reactie, maar wellicht wil je die nog wat toelichten?

      Verwijderen

Een reactie posten